Γράφει ο Γιάννης Χαλάτσης
Στην περιοχή της Αφροξυλιάς Ναυπάκτου, μέσα σε ένα τοπίο όπου μικρά ρέματα κατηφορίζουν προς τον Κορινθιακό, στέκει ένα αξιόλογο πέτρινο μνημείο ως σιωπηλός μάρτυρας μιας άλλης εποχής. Πρόκειται για το γεφύρι της Βαριάς, στο ομώνυμο χείμαρρο, επί της παλαιάς εθνικής οδού Ναυπάκτου – Θέρμου.
Το γεφύρι αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον τεχνικό έργο, καθώς συνδυάζει την παραδοσιακή λιθοδομή με νεότερες επεμβάσεις. Διαθέτει δύο μεσόβαθρα και λίθινα ακρόβαθρα, ενώ το κατάστρωμά του, που σήμερα είναι από οπλισμένο σκυρόδεμα, υπήρξε αρχικά ξύλινο. Η διαδοχή αυτή των υλικών αποτυπώνει τη διαχρονική προσαρμογή του έργου στις ανάγκες κάθε εποχής, χωρίς να αλλοιώνει τον ιστορικό του χαρακτήρα.
Η κατασκευή του τοποθετείται στην Τρικουπική περίοδο και, πιο συγκεκριμένα, γύρω στο 1890 — μια εποχή έντονου εκσυγχρονισμού των υποδομών της χώρας, με έμφαση στην οδική σύνδεση των απομακρυσμένων περιοχών. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και ένα μικρότερο πέτρινο γεφύρι στο ρέμα Στρογγυλό, το οποίο εκβάλλει στον χείμαρρο της Βαριάς και βρίσκεται σε μικρή απόσταση, επί του ίδιου δρόμου. Τα δύο αυτά γεφύρια συγκροτούν ένα ενιαίο τεχνικό σύνολο, χαρακτηριστικό της αισθητικής και της μηχανικής των δημόσιων έργων του 19ου αιώνα.
Πέρα από την ιστορική και αρχιτεκτονική του αξία, το γεφύρι της Βαριάς φέρει και έντονη τοπική σημασία. Για δεκαετίες εξυπηρέτησε τις μετακινήσεις ανθρώπων και αγαθών, συμβάλλοντας καθοριστικά στην οικονομική και κοινωνική ζωή της περιοχής. Σήμερα παραμένει ένα ζωντανό τεκμήριο συλλογικής μνήμης και τεχνικής παράδοσης.
Ωστόσο, όπως συμβαίνει με πολλά αντίστοιχα μνημεία, το γεφύρι βρίσκεται αντιμέτωπο με τη φθορά και τη λήθη. Η απουσία συστηματικής συντήρησης, σε συνδυασμό με τις φυσικές καταπονήσεις του χρόνου και των καιρικών συνθηκών, απειλούν τη δομική του επάρκεια και την αισθητική του ακεραιότητα.
Η προστασία και η ανάδειξη τέτοιων έργων δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά στοιχειώδη υποχρέωση. Είναι αναγκαίο οι αρμόδιες αρχές —τοπικές και κεντρικές— να προχωρήσουν άμεσα στην καταγραφή, τη συντήρηση και την αποκατάσταση του γεφυριού της Βαριάς. Παράλληλα, η ένταξή του σε πολιτιστικές διαδρομές ή σε ήπιας μορφής τουριστικές πρωτοβουλίες θα μπορούσε να συμβάλει ουσιαστικά στην προβολή και αξιοποίησή του.
Η πολιτιστική μας κληρονομιά δεν περιορίζεται στα μεγάλα και προβεβλημένα μνημεία. Συχνά εντοπίζεται σε έργα ταπεινά, αλλά ουσιαστικά, που αφηγούνται ιστορίες ανθρώπων, κόπου και προόδου. Το γεφύρι της Βαριάς είναι ένα από αυτά — και αξίζει να διασωθεί.
Ιδιαίτερη σημασία για την τεκμηρίωση και ανάδειξη του μνημείου έχει και η συμβολή του αρχιτέκτονα και ερευνητή της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής Αργύρη Πετρονώτη. Το 2001 επισκέφθηκε το σημείο και προχώρησε σε επιτόπια αποτύπωση του γεφυριού, καταγράφοντας με σχέδιο τα βασικά μορφολογικά και κατασκευαστικά του χαρακτηριστικά. Η παρέμβασή του εντάσσεται στο ευρύτερο επιστημονικό του έργο για τη νεοελληνική γεφυροποιία και επιβεβαιώνει την αρχιτεκτονική και ιστορική αξία του μνημείου. Η εργασία του δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Ναυπακτιακά» της Εταιρείας Ναυπακτιακών Μελετών.
