Γράφει ο Γιάννης Χαλάτσης
Υπάρχουν τόποι που δεν αποκαλύπτονται με μια ματιά στον χάρτη. Γίνονται κατανοητοί μέσα από τις αφηγήσεις των ανθρώπων, τις μνήμες που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά και τους ήχους του νερού που κυλά ανάμεσα στα σπίτια και τα μονοπάτια. Τα Κρυονέρια Ναυπακτίας ανήκουν σε αυτή την κατηγορία των τόπων που «μιλούν» μέσα από το φυσικό τους περιβάλλον. Αυτήν ακριβώς τη σχέση τόπου, μνήμης και νερού φωτίζει το βιβλίο του Γιάννη Λυμπέρη «Το νερό ως συμβολική ταυτότητα ενός τόπου. Μελέτη περίπτωσης: Τα Κρυονέρια Ναυπακτίας», προσφέροντας μια ουσιαστική ματιά στην ταυτότητα ενός ορεινού χωριού της Ναυπακτίας.
Το βιβλίο αποτελεί μια ολοκληρωμένη λαογραφική και εθνογραφική μελέτη που εστιάζει σε ένα φαινομενικά αυτονόητο, αλλά βαθιά πολυσήμαντο στοιχείο του φυσικού περιβάλλοντος: το νερό. Μέσα από την περίπτωση ενός ορεινού χωριού της Ναυπακτίας, ο συγγραφέας αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο το υδάτινο στοιχείο μετασχηματίζεται από απλός φυσικός πόρος σε φορέα μνήμης, συμβολισμού και συλλογικής ταυτότητας.
Κεντρικός άξονας του έργου είναι η διερεύνηση της έννοιας της συμβολικής ταυτότητας ενός τόπου μέσα από τη σχέση ανθρώπου και φυσικού περιβάλλοντος. Ο συγγραφέας φωτίζει τη δυναμική αλληλεπίδραση ανάμεσα στο νερό, τη μνήμη και την ταυτότητα, δείχνοντας πώς το υδάτινο στοιχείο λειτουργεί ως κοινός παρονομαστής που γεφυρώνει το παρελθόν με το παρόν.
Η μελέτη δεν περιορίζεται σε μια απλή περιγραφή των χρήσεων του νερού. Αντίθετα, επεκτείνεται στη διερεύνηση των κοινωνικών, πολιτισμικών και ιδεολογικών νοημάτων που αυτό αποκτά διαχρονικά. Το νερό προσεγγίζεται ως άξονας γύρω από τον οποίο οργανώνονται πρακτικές, αφηγήσεις, μύθοι, τελετουργίες και μορφές κοινωνικής συνοχής, καθιστώντας το βασικό ερμηνευτικό εργαλείο για την κατανόηση της τοπικής κοινωνίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η διαχρονική διάσταση της έρευνας, η οποία εκτείνεται από τον 15ο αιώνα έως σήμερα. Η ιστορική εξέλιξη του οικισμού, η μετονομασία από Κουτουλίστα σε Κρυονέρια, οι μεταβολές στις παραγωγικές δραστηριότητες και η σύγχρονη λειτουργία του χωριού ως τόπου παραθερισμού συνδέονται άμεσα με τη μεταβαλλόμενη σημασία του νερού. Έτσι, η τοπική ταυτότητα δεν αντιμετωπίζεται ως στατική, αλλά ως μια ζωντανή διαδικασία διαρκούς διαπραγμάτευσης και ανανοηματοδότησης.
Η προσωπική σχέση του ερευνητή και της οικογένειάς του με τον τόπο προσδίδει στο έργο μια μοναδική προοπτική και βάθος ανάλυσης. Συνδυάζοντας αυτή τη διάσταση με αυστηρή μεθοδολογία και θεωρητικό υπόβαθρο ανθρωπογεωγραφίας, το έργο αποδίδει μια πολυδιάστατη και βαθιά μελέτη του τόπου.
Νερό, μνήμη και καθημερινότητα
Ένα από τα πιο ισχυρά σημεία του βιβλίου είναι η ανάλυση της καθημερινότητας του νερού. Οι κήποι, οι βρύσες, οι στέρνες, τα αυλάκια, τους μύλους και τα ρέματα δεν παρουσιάζονται απλώς ως τεχνικές υποδομές, αλλά ως τόποι κοινωνικής ζωής και συλλογικής μνήμης. Το νερό οργανώνει τον χρόνο, τον χώρο και τις κοινωνικές σχέσεις, ενώ παράλληλα αποτελεί πεδίο συνεργασίας αλλά και σύγκρουσης. Εκεί δεν γινόταν μόνο η δουλειά της καθημερινότητας. Εκεί ανταλλάσσονταν νέα, λύνονταν παρεξηγήσεις, χτίζονταν σχέσεις. Το νερό λειτουργούσε ως αφορμή συνάντησης και κοινωνικότητας. Αυτές οι εικόνες, τόσο οικείες στους παλιότερους, ζωντανεύουν μέσα από τις αφηγήσεις του βιβλίου.
Η αφήγηση των κατοίκων για τη διαχείριση του νερού, τις περιόδους επάρκειας και λειψυδρίας, τις θερινές εντάσεις και τις σύγχρονες ανάγκες υγιεινής και κατανάλωσης, αναδεικνύει τις αντιφάσεις της νεοτερικότητας. Το νερό, από αγαθό κοινής χρήσης, μετατρέπεται σταδιακά σε αντικείμενο διαπραγμάτευσης, ελέγχου και τεχνικής διαχείρισης, χωρίς ωστόσο να χάνει τον συμβολικό του χαρακτήρα.
Το βιβλίο δεν μένει όμως μόνο στο παρελθόν. Παρακολουθεί τις αλλαγές που έφερε ο χρόνος: τη μετανάστευση, την εγκατάλειψη, αλλά και την επιστροφή με τη μορφή του παραθερισμού. Τα Κρυονέρια σήμερα δεν είναι το χωριό των παππούδων μας, αλλά ούτε και ένας τόπος χωρίς ρίζες. Είναι ένας χώρος όπου το παλιό και το νέο συνυπάρχουν. Και το νερό εξακολουθεί να είναι παρόν, άλλοτε ως αυτονόητο αγαθό και άλλοτε ως στοιχείο νοσταλγίας.
Θεωρητική συμβολή και επιστημονική αξία
Το έργο εντάσσεται σε ένα ευρύτερο διεπιστημονικό πλαίσιο, αντλώντας εργαλεία από τη Λαογραφία, την Κοινωνική Ανθρωπολογία, την Κοινωνική Ψυχολογία με πλούσια σχετική βιβλιογραφία και πολλές έγχρωμες φωτογραφίες. Η διάκριση μεταξύ «χώρου» και «τόπου», καθώς και η έννοια της συλλογικής ταυτότητας, αξιοποιούνται με σαφήνεια και θεωρητική συνέπεια.
Η συμβολή του βιβλίου έγκειται στο ότι αναδεικνύει το νερό όχι απλώς ως περιβαλλοντικό παράγοντα, αλλά ως πολιτισμικό και συμβολικό μόρφωμα, το οποίο συγκροτεί και αναπαράγει κοινωνικές σημασίες. Η προσέγγιση αυτή καθιστά το έργο χρήσιμο όχι μόνο για μελετητές της Ναυπακτίας ή του ορεινού χώρου, αλλά και για ερευνητές που ενδιαφέρονται για τη σχέση φύσης και πολιτισμού σε τοπικές κοινωνίες. Είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται και ως προσωπική μαρτυρία και ως συλλογικό χρονικό. Φωτίζει έναν μικρό τόπο, αλλά τα ερωτήματα που θέτει είναι μεγάλα: τι μας δένει με τον τόπο μας; Πώς κρατάμε ζωντανή τη μνήμη; Πώς αλλάζουμε χωρίς να χανόμαστε;
Σε μια εποχή που πολλά χωριά αδειάζουν και οι μνήμες κινδυνεύουν να ξεχαστούν, τέτοιες προσπάθειες αποκτούν ξεχωριστή σημασία. Το βιβλίο του Γιάννη Λυμπέρη λειτουργεί σαν μια δεξαμενή μνήμης. Συγκεντρώνει αφηγήσεις, εικόνες και εμπειρίες που αλλιώς θα χάνονταν με τον χρόνο.
Τελικά, «Το νερό ως συμβολική ταυτότητα ενός τόπου» δεν είναι απλώς μια μελέτη για τα Κρυονέρια. Είναι ένα βιβλίο για όλους τους μικρούς τόπους που στηρίχθηκαν στο νερό, στη συλλογικότητα και στην προφορική παράδοση. Ένα βιβλίο που διαβάζεται με ενδιαφέρον και συγκίνηση, γιατί μιλά για πράγματα απλά και ουσιαστικά: για τον τόπο, τους ανθρώπους και τη μνήμη που κυλά, όπως το νερό, από γενιά σε γενιά.
Το βιβλίο εκδόθηκε από το Ελληνικό Κέντρο Τέχνης & Πολιτισμού το 2025. Όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να το αναζητήσει ας απευθυνθεί: Λυμπέρης Γιάννης: 6973206263 και e-mail: stisixoros@gmail.com
Ναύπακτος, Ιανουάριος 2026